Αν κάποιος μου έλεγε πριν από 5 χρόνια ότι θα ερχόταν μια μέρα που οι εκπαιδευτικοί όλου του κόσμου θα συζητούσαν σοβαρά αν ένα ρομπότ μπορεί να σταθεί μέσα σε μια σχολική τάξη, πιθανότατα θα χαμογελούσα. Θα του έλεγα πως βλέπει πολλές ταινίες επιστημονικής φαντασίας. Γιατί, κακά τα ψέματα, έτσι μεγαλώσαμε. Τα ρομπότ ανήκαν στο μέλλον. Ένα μέλλον τόσο μακρινό, που δεν χρειαζόταν να το πάρουμε στα σοβαρά.

Κι όμως… σήμερα δεν μιλάμε για ταινία, αλλά για ένα πραγματικό σχολείο. Για πραγματικά παιδιά και πραγματικούς δασκάλους. Και για ένα ανθρωποειδές ρομπότ που έχει ήδη όνομα.

Sally.

Η τεχνολογία, ξέρετε, μοιάζει λίγο με την παλίρροια. Δεν έρχεται ποτέ με έναν τεράστιο κυματισμό που σε τρομάζει από μακριά. Έρχεται αθόρυβα. Στην αρχή βρέχει μόνο τα δάχτυλα των ποδιών σου. Λες «δεν πειράζει». Μετά το νερό φτάνει στους αστραγάλους. Συνεχίζεις να λες «δεν πειράζει». Και κάποια στιγμή, χωρίς να καταλάβεις πότε ακριβώς έγινε, κοιτάζεις γύρω σου και βρίσκεσαι ήδη μέσα στη θάλασσα. Κάπως έτσι νιώθω ότι εξελίσσεται κι η τεχνητή νοημοσύνη. Πριν 2 χρόνια τη ρωτούσαμε να μας γράψει ένα email. Σήμερα συζητάμε αν θα κάθεται απέναντι από τα παιδιά μας μέσα στην τάξη.

Όταν πρωτοδιάβασα την είδηση, έκανα αυτό που κάνω πάντα όταν κάτι μου κινεί την περιέργεια. Δεν έμεινα στον τίτλο. Άρχισα να ψάχνω. Διάβασα δηλώσεις, έψαξα φωτογραφίες, προσπάθησα να βρω βίντεο από μαθητές, διάβασα για την εταιρεία που την κατασκεύασε, για το ίδιο το σχολείο, για τις αντιδράσεις, για τις έρευνες που σχετίζονται με ανθρωποειδή ρομπότ. Και συνέβη κάτι περίεργο. Όσο περισσότερα μάθαινα για τη Sally, τόσο λιγότερο με απασχολούσε η ίδια. Άρχισε να με απασχολεί ο άνθρωπος.

Γιατί η Sally δεν είναι ένα ακόμη chatbot. Δεν είναι ένα πρόγραμμα που ανοίγεις στον υπολογιστή. Έχει ύψος περίπου 1,73 μέτρα, σιλικονούχο δέρμα, μακριά καστανά μαλλιά, πρόσωπο που κάνει εκφράσεις, μάτια που ακολουθούν τον συνομιλητή τους κι έντονα σαρκώδη χείλη, αυτά που οι Αμερικανοί δημοσιογράφοι περιγράφουν ως bee-stung lips, επειδή θυμίζουν τα χαρακτηριστικά χείλη της Angelina Jolie. Δεν περπατά όμως. Παραμένει καθιστή για λόγους ασφάλειας, σταθερότητας και αξιοπιστίας. Και μάλιστα, όσοι την έχουν δει από κοντά λένε ότι πολύ γρήγορα ξεχνάς πως απέναντί σου δεν βρίσκεται άνθρωπος. Ίσως γιατί ο εγκέφαλός μας έχει μάθει να συνδέει ένα πρόσωπο, ένα βλέμμα και μια φωνή με την παρουσία ενός άλλου ανθρώπου. Κι εκεί ακριβώς αρχίζουν τα δύσκολα ερωτήματα.

Η Sally μάλιστα έχει τοπική προφορά της δυτικής Νέας Υόρκης (Buffalo accent), επειδή το ζήτησε το σχολείο, ώστε να ακούγεται πιο οικεία στους μαθητές. Είναι πολύ ενδθαφέρον το ότι δεν δίνει έτοιμες απαντήσεις. Έχει προγραμματιστεί να απαντά με ερωτήσεις κι υποδείξεις, ώστε να οδηγεί τον μαθητή στη σκέψη αντί να λύνει την άσκηση. Αυτό ήταν συνειδητή απαίτηση του σχολείου. Ο διευθυντής είπε ότι το μεγαλύτερο πρόβλημα του σημερινού AI είναι πως κάνει τους μαθητές να παίρνουν συντομεύσεις, ενώ το σχολείο θέλει να τους μάθει να σκέφτονται. Γι’ αυτό “αφαίρεσαν” πολλές δυνατότητες του AI. Η γενικότερη λογική ήταν ότι ένας μαθητής που δεν μπορεί να πληρώσει ιδιαίτερα θα έχει 24ωρη βοήθεια αντίστοιχη με tutor.

Η Sally επρόκειτο να χρησιμοποιηθεί στο Salamanca High School, στη Νέα Υόρκη. Όχι για να αντικαταστήσει τους εκπαιδευτικούς – τουλάχιστον αυτό δηλώνει το σχολείο. Ο ρόλος της θα ήταν υποστηρικτικός. Θα βοηθούσε σε μαθήματα STEM και τεχνητής νοημοσύνης, θα απαντούσε σε απορίες, θα συνεργαζόταν με τον εκπαιδευτικό και θα συνέχιζε να βοηθά τους μαθητές ακόμη και όταν αυτοί θα επέστρεφαν στο σπίτι. Ο ψηφιακός βοηθός της θα ήταν διαθέσιμος όλο το 24ωρο. Αν ένα παιδί είχε μια απορία στις 10 το βράδυ, θα μπορούσε να συνεχίσει το μάθημα από εκεί ακριβώς που το είχε αφήσει.

Και τότε διάβασα κάτι που με έκανε να σηκώσω τα φρύδια μου και να γουρλώσω τα μάτια μου. Η Sally δεν θυμάται απλώς το μάθημα. Θυμάται εσένα.

Κάθε μαθητής αποκτά τον δικό του προσωπικό λογαριασμό και το σύστημα καταγράφει πού δυσκολεύτηκε, ποιες ασκήσεις ολοκλήρωσε, πού σταμάτησε την προηγούμενη φορά. Την επόμενη μέρα μπορεί να του πει: «Χθες είχαμε μείνει εδώ. Θέλεις να συνεχίσουμε;» Δεν πρόκειται για μια γενική παρουσίαση προς όλη την τάξη. Πρόκειται για μια εξατομικευμένη μνήμη. Κι αυτό, ομολογώ, είναι εντυπωσιακό.

Υπάρχουν όμως μερικά πράγματα που σχεδόν κανείς δεν έγραψε. Η Sally μιλά περισσότερες από 100 γλώσσες και μπορεί να μεταφράζει σε πραγματικό χρόνο. Μπορεί ακόμη και να βοηθήσει τον ίδιο τον εκπαιδευτικό αν χάσει τη ροή του μαθήματος, επειδή γνωρίζει το πρόγραμμα που έχει σχεδιαστεί. Αν ένας μαθητής αναφέρει ότι σκέφτεται να κάνει κακό στον εαυτό του ή περιγράψει σοβαρό περιστατικό bullying, το σύστημα είναι σχεδιασμένο να ειδοποιήσει το σχολείο ώστε να παρέμβει ένας άνθρωπος. Και κάτι ακόμη: δεν περιηγείται ελεύθερα στο διαδίκτυο. Λειτουργεί σε κλειστό σύστημα και γνωρίζει μόνο ό,τι της έχει επιτρέψει να γνωρίζει το σχολείο. Αν τη ρωτήσεις κάτι έξω από αυτό το υλικό, δεν αυτοσχεδιάζει. Δεν προσπαθεί να “φανεί έξυπνη”. Απαντά απλώς: “Δεν γνωρίζω” και παραπέμπει τον μαθητή σε άλλες εκπαιδευτικές πηγές. Όλες αυτές οι λεπτομέρειες δείχνουν ότι πίσω από το εντυπωσιακό περίβλημα υπάρχει πολλή σκέψη. Ή τουλάχιστον… έτσι φαίνεται με την πρώτη ματιά.

Το κανονικό κόστος της είναι περίπου 95.000 δολάρια, αλλά το σχολείο την απέκτησε πιλοτικά με 57.590 δολάρια. Κι όμως, η ίδια η εταιρεία παραδέχεται ότι δεν υπάρχουν ακόμη επιστημονικές αποδείξεις πως ένα ανθρωποειδές ρομπότ βοηθά τα παιδιά να μαθαίνουν καλύτερα από μια απλή οθόνη. Με άλλα λόγια, αυτό που σχεδιάστηκε δεν είναι η εφαρμογή μιας αποδεδειγμένα αποτελεσματικής μεθόδου. Είναι ένα μεγάλο εκπαιδευτικό πείραμα. Και το θέμα δεν είναι αν μπορεί να διδάξει, αλλά αν μπορεί να διδάξει καλύτερα.

Κι έπειτα άρχισα να ψάχνω ποιος κατασκεύασε τη Sally. Η εταιρεία λέγεται Realbotix, μια καναδική εταιρεία που τα τελευταία χρόνια αναπτύσσει ανθρωποειδή ρομπότ με τεχνητή νοημοσύνη. Μέχρι εδώ όλα ακούγονται φυσιολογικά. Όμως όσο διάβαζα, ανακάλυψα κάτι που εξηγεί γιατί η ανακοίνωση προκάλεσε τόσο μεγάλη αναστάτωση. Η Realbotix συνδέθηκε στο παρελθόν με εταιρείες που έγιναν γνωστές για την κατασκευή υπερρεαλιστικών κούκλων ενηλίκων, γεγονός που έκανε πολλούς εκπαιδευτικούς και γονείς να αναρωτηθούν αν μια εταιρεία με αυτό το ιστορικό είναι η κατάλληλη να κάνει το πρώτο τόσο μεγάλο βήμα μέσα σε ένα δημόσιο σχολείο. Η ίδια η Realbotix απαντά ότι η Sally σχεδιάστηκε εξ ολοκλήρου από τη δική της ομάδα, ειδικά για την εκπαίδευση, ότι δεν βασίζεται σε σχέδια των προϊόντων ενηλίκων και ότι οι δύο δραστηριότητες είναι πλήρως διαχωρισμένες, με διαφορετικό προσωπικό, εγκαταστάσεις και ανάπτυξη προϊόντων.

Υπήρχε όμως και ένας ακόμη λόγος που ελάχιστοι ανέφεραν. Το Salamanca συμμετέχει ήδη στο πρόγραμμα Woz ED, μια εκπαιδευτική πρωτοβουλία που δημιούργησε ο Steve Wozniak, ο συνιδρυτής της Apple, με στόχο να φέρει τη ρομποτική, τον προγραμματισμό και την τεχνητή νοημοσύνη πιο κοντά στους μαθητές. Με άλλα λόγια, η Sally δεν πήγε σε ένα τυχαίο σχολείο. Πήγε σε ένα σχολείο που είχε ήδη ανοίξει την πόρτα του στην τεχνολογία.

Παρ’ όλα αυτά, η συζήτηση είχε ήδη ανοίξει. Και μερικές φορές, όταν μπαίνει στο τραπέζι η εμπιστοσύνη των γονιών, δεν αρκεί να έχεις δίκιο, πρέπει και να πείσεις ότι το αξίζεις.

Κι εκεί η ιστορία πήρε μια απρόσμενη τροπή.

Η Πολιτεία της Νέας Υόρκης ζήτησε να παγώσει προσωρινά το πρόγραμμα. Οι ανησυχίες αφορούσαν την ασφάλεια, τα προσωπικά δεδομένα των μαθητών και τα όρια που πρέπει να έχει η τεχνητή νοημοσύνη μέσα σε ένα σχολείο. Σχεδόν ταυτόχρονα άρχισαν να κυκλοφορούν στα κοινωνικά δίκτυα εικόνες και βίντεο που υποτίθεται ότι έδειχναν τη Sally μέσα στην τάξη. Έψαξα πολύ να βρω αυθεντικές φωτογραφίες από μαθητές. Δεν βρήκα ούτε μία. Αντίθετα, βρήκα πολλές εικόνες φτιαγμένες με τεχνητή νοημοσύνη και αναφορές ότι κυκλοφόρησαν ψεύτικα βίντεο. Είναι ειρωνικό, δεν νομίζετε; Η πρώτη μεγάλη ιστορία για ένα ρομπότ συνοδεύτηκε από εικόνες που ούτε δεν ήταν αληθινές…

Υπάρχει όμως ακόμη μία λεπτομέρεια που με έκανε να σταματήσω. Το Salamanca High School δεν είναι ένα οποιοδήποτε σχολείο. Περίπου το ένα τρίτο έως σχεδόν το 40% των μαθητών του ανήκουν στο Έθνος των Σενέκα, μια κοινότητα Ιθαγενών Αμερικανών. Για πολλούς κατοίκους, αυτό δεν ήταν απλώς μια πιλοτική εφαρμογή νέας τεχνολογίας. Ήταν ένα πείραμα που γινόταν σε μια κοινότητα με ιστορικές πληγές από παλαιότερες εκπαιδευτικές πολιτικές. Καμιά φορά μια είδηση κουβαλά μνήμη πολύ μεγαλύτερη από αυτή που χωρά σε έναν τίτλο.

Θα ρωτήσετε γιατί επιλέχθηκε το Salamanca High School. Ε, δεν ήταν τυχαίο. Το σχολείο είχε ήδη επενδύσει σε AI και STEM προγράμματα και ήθελε να γίνει πιλοτικό σχολείο νέων τεχνολογιών. Είναι κι αυτό μια απάντηση που δικαιολογεί την επιλογή, ε;

Κάπου εκεί άρχισα να αναρωτιέμαι μήπως κάνουμε όλοι τη λάθος ερώτηση. Συζητάμε αν η Sally μπορεί να αντικαταστήσει έναν δάσκαλο. Μήπως όμως αυτό δεν ήταν ποτέ ο στόχος; Γιατί, αν μια μηχανή μπορεί να αναλάβει όλα όσα είναι επαναλαμβανόμενα, τι μένει τελικά στον άνθρωπο; Και μήπως αυτό που μένει είναι ακριβώς το πιο πολύτιμο κομμάτι της διδασκαλίας;

Και σαν να μην έφταναν όλα αυτά, διάβασα μια έρευνα από τη Σουηδία που με προβλημάτισε περισσότερο από οτιδήποτε άλλο. 40 μαθητές λυκείου απάντησαν σε ερωτήσεις φυσικής μαζί με ένα κοινωνικό ρομπότ. Σε δύο ερωτήσεις το ρομπότ έκανε επίτηδες λάθος. Όταν όμως μιλούσε με απόλυτη αυτοπεποίθηση, οι περισσότεροι μαθητές το ακολουθούσαν ακόμη και στις λανθασμένες απαντήσεις. Και υπήρχε ακόμη ένα εύρημα που ελάχιστοι πρόσεξαν: οι μαθητές που χρησιμοποιούσαν συχνότερα AI chatbots έτειναν να επηρεάζονται περισσότερο από το ρομπότ. Δεν σημαίνει ότι η χρήση AI προκαλεί αυτό το αποτέλεσμα. Είναι όμως μια ένδειξη που αξίζει να μας βάλει σε σκέψεις.

Και κάπου εκεί σταμάτησα να σκέφτομαι τη Sally. Άρχισα να σκέφτομαι εκείνο το παιδί που σηκώνει διστακτικά το χέρι του μέσα στην τάξη.

  • Μπορεί ένα ρομπότ να του εξηγήσει μια εξίσωση; Πιθανότατα ναι.

  • Μπορεί να του μεταφράσει μια λέξη σε εκατό γλώσσες; Σίγουρα.

  • Μπορεί να θυμάται κάθε άσκηση που έκανε πριν από έξι μήνες; Χωρίς καμία δυσκολία.

  • Μπορεί όμως να καταλάβει ότι σήμερα αυτό το παιδί δεν κοιτάζει τον πίνακα γιατί χθες το βράδυ άκουσε τους γονείς του να χωρίζουν;

  • Μπορεί να δει ότι πίσω από το «δεν ξέρω» κρύβεται ένα «φοβάμαι»;

  • Μπορεί να χαμογελάσει με εκείνο το χαμόγελο που λέει χωρίς λόγια «σε πιστεύω»;

Υπάρχει μια φράση που επιστρέφει συνεχώς στο μυαλό μου όσο σκέφτομαι αυτή την ιστορία:

«Οι άνθρωποι μπορεί να ξεχάσουν τι τους δίδαξες. Σπάνια ξεχνούν πώς τους έκανες να νιώσουν.»

Αν ένας δάσκαλος περιορίζεται στο να μεταφέρει πληροφορίες, τότε ίσως μια μέρα μια μηχανή να μπορέσει να τον αντικαταστήσει. Αν όμως ένας δάσκαλος

  • ξυπνά την περιέργεια,

  • δίνει θάρρος,

  • δημιουργεί σχέση

  • και κάνει ένα παιδί να πιστέψει στον εαυτό του,

τότε η Sally ίσως μας προσφέρει το πιο πολύτιμο δώρο: να μας θυμίσει τι σημαίνει πραγματικά να είσαι δάσκαλος.